Septem Locutiones Latinae ex Aulularia, Fabula Plauti

Hodie e plu­teo plauti­no vobis hausi locu­tiones septem, quas bre­viter tractabo. Miro quo­dam stu­dio ser­mo­nis Plau­ti­ni his diebus subito inflam­ma­tus sum et in manus arripui pri­mam quamque fab­u­lam eius quam For­tu­na Aul­u­lar­i­am esse voluit. Nec temere namque mihi pluri­mum risum movit. Minus autem risi ubi intellexi me, haud secun­da usum for­tu­na, unam ex eis quae fine car­erent in manus sump­sisse… O lacrimas!

Ani­mo obfir­ma­to fab­u­lam dili­gen­ter legi atque excus­si, ex qua locu­tiones seu iunc­turas ver­bo­rum iucun­das atque utiles excerp­si. Hoc feci maxime sua­su Plinii Maioris, qui sem­per opti­ma quaeque e lib­ris in pugillares suos ref­ere­bat. (Pugillares voca­mus libel­los in quibus adno­tare vel scribere pos­sumus.) Neque mihi abs re nunc vide­tur ali­qua ver­ba iucun­da nec­non util­ia in medi­um vobis pro­ferre; em vobis septem locu­tiones e Plau­to depromptas!

Plautissemus! VII Locutiones ex Aulularia Plauti

Sub sin­gulis locu­tion­ibus brevem expli­ca­tionem sig­ni­fi­ca­tio­n­is inve­nies; quibus­dam acced­it origo.

1. Oculi Emissicii

Euclio, per­sona prin­ci­palis fab­u­lae, idemque homo avaris­simus, auro modo inven­to adeo ab omnibus timet ut famu­lam foras extrud­ere velit quia eam nimis curiosam, qua­si aurum olfac­turam, esse arbi­tratur. Ad cuius immodicam curiosi­tatem depin­gen­dam Euclio eam esse oculis emis­sici­is dic­it.  Quibus ver­bis sig­nif­i­can­tur homines qui omnia nimis curiose cir­cum­spec­tant ut oculi e cavo oculi qua­si emit­ti videantur.

2. E Manu Manubrium Eximere

Euclio cuius tim­or usque cresc­it, ani­mum inducit coqu­os gal­li­nam quan­dam ius­sisse aurum in ter­ram defos­sum quaerere. Qua for­titer inter­fec­ta Euclio manubri­um e manu eis exemit, id est, occa­sionem auri har­pa­gan­di. Haec autem iunc­tura, quae fere in prover­bium abi­it, pro­prie sig­ni­fi­cat alicui gla­d­i­um e manu eripere ne pos­sit impe­tum facere, manubri­um enim dic­i­tur ea glad­ii pars qua tene­tur. Haec autem locu­tio trans­la­ta idem fere valet atque occa­sionem aliq­uid facien­di alicui praeripere, hoc est, pro­hibere aliquem aliq­uid facere. 

3. Sermonem alicuius edere

Cum Euclio Megado­rum, sen­em divitem, cui fil­iam despon­dit, in mores fem­i­narum debac­cha­ntem audit, eius ver­bis delec­ta­tus ei “edi,” inquit, “ser­monem tuum.”

Si igi­tur vehe­menter alicuius ser­mone delec­ta­mur, si liben­tis­si­mo ani­mo quid quis dicat aus­cul­ta­mus, cum Plau­to nos­tro nos “ser­monem eius edere“dicere pos­sumus ut nos mag­no cum stu­dio eius ver­ba audire sig­nifice­mus. Est sane trans­la­tio ubi, pro cibis, ser­mo avide editur.

4. Animo defaecato esse

Euclio, postquam nem­inem aurum sibi sur­ripuisse cog­novit, “defae­ca­to,” inquit, “demum ani­mo egre­dior domo”, id est tim­o­re et cura sub­latis. Faex dicun­tur sor­des quae in fun­do vini col­li­gun­tur. Inde ver­bum defae­can­di pro­prie est a faece pur­gare, velut pur­gare vinum a faece. Iunc­tura ani­mo defae­ca­to sig­ni­fi­cat ani­mum a cura vel tim­o­re pur­ga­tum. Ergo ani­mo defae­ca­to est qui tim­o­rem vel curam expulit.

“Pumex non aeque est aridus atque hic est senex. Quin cum it dor­mi­tum, follem obstrin­git ob gulam ne quid ani­mae forte amit­tat dormiens.”

— Pythod­i­cus (Aul­u­lar­ia, 303–305)

5. Res In Vado (Salutis) Est

Hac locu­tione sig­nifi­ca­mus rem ante dubi­am nunc bene se habere, non iam esse per­icu­lum. Duc­ta est ima­go ab aqua, nam vad­um dic­i­tur aqua humilis ubi scil­icet nul­lum per­icu­lum a pro­cel­la et alto mari est. Eius­dem gener­is est illud quod est in por­tu nav­i­gare quod dic­i­tur postquam e per­icu­lo evaseris. 

6. Os Alicui Sublinere

Euclio, per­sona huius fab­u­lae, a Fide ipsa, – dea fidei – cuius in tem­p­lo aurum abscon­der­at, se decep­tum esse dic­it quod illa aliquem id sur­ripere paene siver­it. Ad hoc expri­men­dum Euclio “os,” inquit, “mihi sub­le­vit pessime”.

Ceterum, vix ullam locu­tionem aeque cre­bram atque hanc apud comicum nos­trum inve­nias, id quod non­ni­hil de natu­ra fab­u­larum eius tes­tatur. Haec autem locu­tio, teste Non­io Mar­cel­lo,  trac­ta est e ludo vel ioco quo Romani ora dormi­en­tibus iocan­di causa pinge­bant (quae qui­dem res eti­am hodie haud igno­ta est). Hinc trans­la­ta idem valet quod aliquem decipere et pro ridicu­lo habere.

7. Digitus Transversus

Ini­tio huius fab­u­lae Euclio, auro suo timens, mul­ta mala famu­lae suae minatur si loco indi­ca­to dig­i­tum trans­ver­sum exce­dat, id est si loco se vel min­i­mum moveat. Haec enim ver­bo­rum iunc­tura pro­prie sig­ni­fi­cat men­su­ram quae e cras­si­tu­dine dig­i­ti con­stet, sicut “aqua dig­i­tum trans­ver­sum alta est”. Locu­tio autem plerumque sig­ni­fi­cat quodli­bet bre­vis­si­mum spatium velut “non licet dig­i­tum trans­ver­sum discedere”.

Tan­tum est! Ali­ae mul­tae sunt quibus vos nunc non obruam.

Rerum Repetitio et Congregatio:

• Oculi emis­sicii
• Manubri­um e manu alicui eximere
• Ser­monem alicuius edere
• Ani­mo defae­ca­to esse
• Res in vado (salutis) est
• Os alicui sublinere
• Dig­i­tus transversus

Quid de his locu­tion­ibus Plau­ti vobis vide­tur? Omnes iam nover­atis? Bona fide dicite! Sin minus, memo­ri­ae man­date et, ut ita dicam, plautis­sate! Velim ex vobis audire quo­mo­do has quam citis­sime edis­cere pos­simus. Scrib­ite infra!

Tan­tum’st, valete!